Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε την έβδομη ετήσια Έκθεσή της για το Κράτος Δικαίου (Rule of Law Report 2026), η οποία αποτυπώνει την κατάσταση στους τομείς της δικαιοσύνης, της καταπολέμησης της διαφθοράς, της ελευθερίας των μέσων ενημέρωσης και της λειτουργίας των δημοκρατικών θεσμών στα κράτη μέλη της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η έκθεση αποτελείται από δύο βασικά μέρη: το γενικό τμήμα που εξετάζει τις συνολικές τάσεις σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης και τα επιμέρους κεφάλαια για κάθε χώρα, στα οποία καταγράφονται οι εξελίξεις, οι μεταρρυθμίσεις αλλά και οι εκκρεμότητες που αφορούν το κράτος δικαίου.

Για την Ελλάδα, η Επιτροπή αναγνωρίζει ότι έχουν πραγματοποιηθεί βήματα προόδου σε αρκετούς τομείς, ωστόσο επισημαίνει ότι εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικές προκλήσεις που απαιτούν περαιτέρω παρεμβάσεις.

Δικαιοσύνη: πρόοδος στην ψηφιοποίηση, αλλά παραμένουν οι καθυστερήσεις

Στον χώρο της Δικαιοσύνης, η Επιτροπή σημειώνει ότι οι διαδικασίες επιλογής για τις ανώτατες δικαστικές θέσεις πραγματοποιήθηκαν με τη συμμετοχή εκπροσώπων του δικαστικού σώματος.

Παράλληλα, συνεχίζεται η συζήτηση για μέτρα που μπορούν να ενισχύσουν την εμπιστοσύνη των πολιτών στη δικαστική λειτουργία, όπως η θέσπιση περιόδων αποχής από συγκεκριμένες δραστηριότητες μετά την αποχώρηση δικαστικών λειτουργών από το σώμα.

Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στην πρόοδο της ψηφιοποίησης των δικαστηρίων, στις προσπάθειες ενίσχυσης της εναλλακτικής επίλυσης διαφορών, αλλά και στις προσλήψεις δικαστών, εισαγγελέων και δικαστικών υπαλλήλων που αποσκοπούν στη βελτίωση της λειτουργίας του συστήματος.

Η Επιτροπή αναγνωρίζει ότι οι μεταρρυθμίσεις έχουν αρχίσει να αποδίδουν, καθώς παρατηρείται μικρή μείωση στη διάρκεια εκδίκασης των υποθέσεων. Ωστόσο, οι καθυστερήσεις εξακολουθούν να αποτελούν ένα από τα βασικά προβλήματα της ελληνικής Δικαιοσύνης.

Στο πλαίσιο αντιμετώπισης του προβλήματος, εφαρμόζονται μέτρα όπως η μεταφορά ορισμένων διαδικασιών εκουσίας δικαιοδοσίας σε δικηγόρους και συμβολαιογράφους, η ψηφιακή καταχώριση διαθηκών και η αναμόρφωση του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας.

Καταπολέμηση της διαφθοράς: βήματα προόδου αλλά ανάγκη για ισχυρότερα αποτελέσματα

Στον τομέα της αντιμετώπισης της διαφθοράς, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναγνωρίζει ότι η Ελλάδα έχει προχωρήσει στην εφαρμογή του Εθνικού Σχεδίου Δράσης κατά της Διαφθοράς για την περίοδο 2022-2025, ενώ βρίσκεται σε διαδικασία κατάρτισης ενός νέου σχεδίου για την επόμενη περίοδο.

Παρά τις θετικές αυτές εξελίξεις, η Επιτροπή επισημαίνει ότι εξακολουθεί να υπάρχει ανάγκη για πιο αποτελεσματική αντιμετώπιση των υποθέσεων διαφθοράς, ιδιαίτερα όσον αφορά τις περιπτώσεις υψηλού επιπέδου. Ο αριθμός των ποινικών διώξεων και των τελεσίδικων δικαστικών αποφάσεων παραμένει περιορισμένος, γεγονός που δημιουργεί την ανάγκη για ενίσχυση της πρακτικής εφαρμογής του υφιστάμενου πλαισίου.

Σημαντική εξέλιξη αποτελεί η δημιουργία ψηφιακού μητρώου για την παρακολούθηση των υποθέσεων διαφθοράς, το οποίο αναμένεται να λειτουργήσει από την 1η Ιανουαρίου 2027. Το σύστημα αυτό αναμένεται να συμβάλει στη συγκεντρωτική καταγραφή των υποθέσεων και στη βελτίωση της εποπτείας της πορείας τους.

Παράλληλα, καταγράφεται ενίσχυση των ενεργειών της Ελληνικής Αστυνομίας για την αντιμετώπιση φαινομένων διαφθοράς, ενώ συνεχίζεται η διαδικασία υποβολής δηλώσεων περιουσιακής κατάστασης μέσω του ηλεκτρονικού συστήματος «e-pothen». Ωστόσο, η Επιτροπή επισημαίνει ότι εξακολουθούν να υπάρχουν καθυστερήσεις τόσο στην υποβολή όσο και στη δημοσιοποίηση ορισμένων δηλώσεων.

Lobbying: ανάγκη αναθεώρησης του πλαισίου εκπροσώπησης συμφερόντων

Ένας από τους τομείς στους οποίους η Ελλάδα λαμβάνει σαφή σύσταση αφορά τη λειτουργία του συστήματος εκπροσώπησης συμφερόντων (lobbying).

Η Επιτροπή διαπιστώνει ότι έχουν γίνει ορισμένα βήματα εφαρμογής και ενημέρωσης, ωστόσο δεν έχει ακόμη πραγματοποιηθεί η αναγκαία νομοθετική αναθεώρηση που θα διευρύνει τον ορισμό των προσώπων και φορέων που θεωρούνται εκπρόσωποι συμφερόντων.

Ο αριθμός των εγγεγραμμένων εκπροσώπων συμφερόντων παραμένει χαμηλός, γεγονός που δείχνει ότι το υφιστάμενο σύστημα δεν έχει ακόμη επιτύχει τον στόχο της πλήρους διαφάνειας στις σχέσεις μεταξύ δημόσιων αξιωματούχων και ιδιωτικών συμφερόντων.

Για τον λόγο αυτό, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή καλεί την Ελλάδα να ενισχύσει το θεσμικό πλαίσιο, να επανεξετάσει τον ορισμό του lobbyist και να διασφαλίσει ότι οι κανόνες εφαρμόζονται αποτελεσματικά στην πράξη.

Διαφάνεια στη χρηματοδότηση και στις δημόσιες συμβάσεις

Η έκθεση αναφέρει ότι τα περισσότερα πολιτικά κόμματα συμμορφώθηκαν με τους κανόνες που αφορούν τη χρηματοδότησή τους. Παρόλα αυτά, εξακολουθούν να υπάρχουν προβληματισμοί σχετικά με το επίπεδο διαφάνειας και την αποτελεσματικότητα των μηχανισμών ελέγχου.

Παράλληλα, οι πρόσφατες αλλαγές στον τομέα των δημοσίων συμβάσεων έχουν ως στόχο τη βελτίωση της εποπτείας, τη συγκέντρωση των διαδικασιών και τη μείωση των κινδύνων εμφάνισης φαινομένων διαφθοράς.

Η Επιτροπή θεωρεί ότι η ενίσχυση των μηχανισμών ελέγχου και η μεγαλύτερη διαφάνεια στις διαδικασίες ανάθεσης έργων και προμηθειών αποτελούν κρίσιμα στοιχεία για την προστασία του δημόσιου συμφέροντος.

Ελευθερία των μέσων ενημέρωσης και προστασία δημοσιογράφων

Σχετικά με την ελευθερία και την πολυφωνία των μέσων ενημέρωσης, η Επιτροπή αναγνωρίζει ότι έχουν πραγματοποιηθεί παρεμβάσεις για την ενίσχυση του ρόλου της αρμόδιας ρυθμιστικής αρχής, τόσο μέσω νέων αρμοδιοτήτων όσο και μέσω ενίσχυσης των διαθέσιμων πόρων.

Για πρώτη φορά προβλέπεται θεσμικά η δημιουργία φορέα αυτορρύθμισης στον χώρο των ΜΜΕ, ενώ νέες νομοθετικές ρυθμίσεις επιχειρούν να εκσυγχρονίσουν τη λειτουργία των δημόσιων μέσων ενημέρωσης.

Ωστόσο, παραμένουν προβληματισμοί σχετικά με τον βαθμό πολιτικής ανεξαρτησίας των δημόσιων μέσων.

Η Επιτροπή καταγράφει επίσης θετικές εξελίξεις στη διαφάνεια της κρατικής διαφήμισης, καθώς και προσπάθειες για τη στήριξη του δημοσιογραφικού κλάδου μέσω χρηματοδοτικών εργαλείων.

Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στην προστασία των δημοσιογράφων από απειλές και επιθέσεις, καθώς και στην αντιμετώπιση των λεγόμενων SLAPPs (στρατηγικές αγωγές που χρησιμοποιούνται για τον εκφοβισμό ή την οικονομική εξάντληση δημοσιογράφων και άλλων προσώπων που ασκούν δημόσια κριτική).

Η Ελλάδα έχει προχωρήσει στην προετοιμασία νέων μέτρων προστασίας, ωστόσο η Επιτροπή ζητά την ολοκλήρωση του σχετικού θεσμικού πλαισίου σύμφωνα με τα ευρωπαϊκά πρότυπα.

Θεσμικοί έλεγχοι και ισορροπίες: μεταρρυθμίσεις αλλά και ανοιχτά ζητήματα

Στον τομέα της λειτουργίας των θεσμών, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επισημαίνει ότι η διαδικασία αναθεώρησης του Συντάγματος έχει ήδη ξεκινήσει και περιλαμβάνει ζητήματα που συνδέονται άμεσα με το κράτος δικαίου.

Μεταξύ των θεμάτων που βρίσκονται στο επίκεντρο της συζήτησης περιλαμβάνονται η ενίσχυση της ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης, η αναθεώρηση του καθεστώτος ευθύνης και ασυλίας των μελών της Κυβέρνησης, η προστασία των δημοσιογράφων, αλλά και η βελτίωση της ποιότητας της νομοθετικής διαδικασίας.

Η Επιτροπή αναγνωρίζει ότι έχουν γίνει προσπάθειες για τη βελτίωση της παραγωγής νομοθεσίας, ωστόσο σημειώνει ότι εξακολουθούν να υπάρχουν προβλήματα, όπως οι συχνές τροποποιήσεις νόμων και οι συνεχείς αλλαγές στο κανονιστικό πλαίσιο, οι οποίες μπορούν να επηρεάσουν την ασφάλεια δικαίου.

Παράλληλα, συνεχίζονται οι παρεμβάσεις για την αντιμετώπιση των καθυστερήσεων της διοίκησης στην εφαρμογή τελεσίδικων δικαστικών αποφάσεων.

Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται και στο ζήτημα της κυβερνητικής ασυλίας, καθώς η Επιτροπή επισημαίνει ότι υπάρχει ευρύτερη συμφωνία πως το υφιστάμενο σύστημα χρειάζεται επανεξέταση.

Όσον αφορά τη χρήση λογισμικών παρακολούθησης, η έκθεση αναφέρει ότι συνεχίζεται ο δικαστικός και θεσμικός έλεγχος ορισμένων πτυχών του ζητήματος, ενώ παράλληλα έχουν εγκριθεί νέες θέσεις προσωπικού για τις ανεξάρτητες αρχές που κατοχυρώνονται από το Σύνταγμα.

Ωστόσο, παραμένει ανοιχτό το αίτημα των ανεξάρτητων αρχών για μεγαλύτερη αυτονομία στις διαδικασίες πρόσληψης προσωπικού.

Οργανώσεις της Κοινωνίας των Πολιτών: ανάγκη για σταθερότερο πλαίσιο συνεργασίας

Σχετικά με τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών (ΟΚΠ), η Ευρωπαϊκή Επιτροπή αναγνωρίζει ότι έχουν γίνει ορισμένα βήματα για τη δημιουργία ενός πιο οργανωμένου διαλόγου μεταξύ κράτους και κοινωνίας πολιτών.

Παράλληλα, έχουν πραγματοποιηθεί προσπάθειες απλοποίησης ορισμένων διοικητικών διαδικασιών και μείωσης των απαιτήσεων για την υποβολή δικαιολογητικών.

Ωστόσο, η Επιτροπή θεωρεί ότι το σύστημα εξακολουθεί να παρουσιάζει προβλήματα, καθώς το πλαίσιο καταχώρισης των οργανώσεων παραμένει κατακερματισμένο και ο διάλογος μεταξύ δημόσιων αρχών και οργανώσεων δεν έχει ακόμη αποκτήσει σταθερό και μόνιμο χαρακτήρα.

Για τον λόγο αυτό, η Ελλάδα καλείται να συνεχίσει τις προσπάθειες για τη δημιουργία ενός λειτουργικού και διαρκούς μηχανισμού διαβούλευσης με τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών, αλλά και να προχωρήσει σε περαιτέρω απλοποίηση των διαδικασιών εγγραφής τους.

Οι βασικές συστάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής προς την Ελλάδα

Με βάση την αξιολόγηση της προηγούμενης περιόδου, αλλά και τις νέες εξελίξεις, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διατυπώνει τέσσερις βασικές συστάσεις προς την Ελλάδα:

1. Ενίσχυση της αποτελεσματικότητας στην αντιμετώπιση της διαφθοράς

Η Επιτροπή ζητά από την Ελλάδα να συνεχίσει τις προσπάθειες ώστε να αυξηθεί ο αριθμός των αποτελεσματικών διώξεων και των τελεσίδικων αποφάσεων σε υποθέσεις διαφθοράς, συμπεριλαμβανομένων περιπτώσεων που αφορούν πρόσωπα υψηλής δημόσιας ευθύνης.

Η δημιουργία του ψηφιακού μητρώου υποθέσεων διαφθοράς θεωρείται θετική εξέλιξη, αλλά απαιτείται να συνοδευτεί από ουσιαστικά αποτελέσματα στην απονομή δικαιοσύνης.

2. Βελτίωση του πλαισίου για το lobbying

Η Ελλάδα καλείται να ενισχύσει τους κανόνες που διέπουν την εκπροσώπηση συμφερόντων.

Σύμφωνα με την Επιτροπή, απαιτείται διεύρυνση του ορισμού των lobbyists, μεγαλύτερη συμμετοχή στο σχετικό μητρώο και αποτελεσματικότερη εφαρμογή των κανόνων διαφάνειας.

3. Ολοκλήρωση της προστασίας των δημοσιογράφων και αντιμετώπιση των SLAPPs

Η Επιτροπή αναγνωρίζει ότι έχουν γίνει βήματα για την προστασία της δημοσιογραφικής δραστηριότητας, ωστόσο ζητά την ολοκλήρωση του θεσμικού πλαισίου κατά των καταχρηστικών αγωγών.

Στόχος είναι να διασφαλιστεί ότι δημοσιογράφοι και πρόσωπα που συμμετέχουν στον δημόσιο διάλογο δεν θα αντιμετωπίζουν πιέσεις μέσω δικαστικών διαδικασιών που έχουν ως σκοπό τον εκφοβισμό ή τη φίμωση.

4. Εδραίωση σταθερού διαλόγου με την κοινωνία των πολιτών

Η Ελλάδα καλείται να δημιουργήσει ένα πιο μόνιμο και αποτελεσματικό μοντέλο συνεργασίας με τις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών.

Παράλληλα, προτείνεται η περαιτέρω απλοποίηση των διαδικασιών εγγραφής, ώστε να διατηρηθεί ένα ανοικτό και λειτουργικό περιβάλλον για τη δράση τους.

Συμπέρασμα

Η Έκθεση Κράτους Δικαίου 2026 της Ευρωπαϊκής Επιτροπής παρουσιάζει μια μεικτή εικόνα για την Ελλάδα. Από τη μία πλευρά αναγνωρίζονται σημαντικές μεταρρυθμίσεις σε τομείς όπως η ψηφιοποίηση της Δικαιοσύνης, η ενίσχυση των μηχανισμών ελέγχου και η βελτίωση της διαφάνειας.

Από την άλλη πλευρά, η Επιτροπή υπογραμμίζει ότι παραμένουν κρίσιμες προκλήσεις, κυρίως στην αποτελεσματική καταπολέμηση της διαφθοράς, στη λειτουργία του πλαισίου lobbying, στην προστασία των δημοσιογράφων και στη σχέση κράτους με την κοινωνία των πολιτών.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή καλεί την Ελλάδα να συνεχίσει τις μεταρρυθμίσεις, επισημαίνοντας ότι η ενίσχυση του κράτους δικαίου αποτελεί βασική προϋπόθεση τόσο για την εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς όσο και για τη δημοκρατική και οικονομική σταθερότητα της χώρας.

Πηγή: commission.europa.eu